Yapay Zeka Nedir?

1. Giriş

Sanayi devriminin aşamalarının getirdiği ivme, insanoğlunun bu dönüşümü gerçekleştirirken yeryüzünde eriştiği materyaller ve bu materyaller üzerinden zaman içerisinde elde ettiği bilgi birikimi, nanometre seviyelerinde teknoloji üretimini mümkün kılmaktadır. Fiziksel olarak gerçekleştirilen teknolojik ya da inovatif donanımlar elbette “yazılım” denilen ve elle tutulup gözle görülmeyen sanal bir yardımcıyı da beraberinde bilim insanlarının ve teknoloji geliştiricilerinin gündemine almasına sebep olmuştur.

Şimdilerde ise 20.yy ortalarından itibaren farklı biçimlerde ve periyotlarla günlük hayatımızın parçası olan yazılım dünyasında , Yapay Zeka olarak adlandırılan , çok yakın bir geçmişe kadar bilim-kurgu filmlerinden aklımıza takılmış , hayal dünyası olarak nitelendirdiğimiz bir sistem var. Sistemin tanımına geçmeden önce, bir özetleme yapabilmeyi sağlayacak şekilde, kavramsal bir analizde bulunmamız daha doğru bir yaklaşım olur.

Yapay kavramı farklı sözlüklerden bakıldığında doğal olmayan ama doğadaki örneğine benzetilmiş ancak “insan eliyle ve marifetiyle” yapılmış şeyler için kullanılıyor. Aynı zamanda kötü anlamda yapmacık ve samimi olmayan durumlar için de bu kelime kullanılabilir. Zeka ise Türk Dil Kurumu(TDK)’nın veciz tanımıyla “ İnsanın düşünme, akıl yürütme, öğrenme, kavramları ve nesneleri zihinde canlandırabilme, objektif gerçekleri algılama, yargılama, sonuç çıkarma, bedeni kontrol edebilme, duyguları doğru algılayabilme, değerlendirebilme, icat edebilme vb. yeteneklerinin ve becerilerinin tamamı” olarak belirlenmiş. Buradan hareketle “Yapay Zeka” aslında insanın kendi eliyle üreterek kendi yerine koymaya çalıştığı bir olgu olarak da düşünülebilir. İnsanlık tarihi boyunca edinilmiş tecrübeler öğretmiştir ki : Yalnızca insanlar deneyimlerinden ilkeler çıkarma yeteneğine sahiptir. Ancak, bir görevi yapmayı öğrenmekle dünya hakkında akıl yürütmek arasında büyük bir fark vardır. Bugün, ikincisini yalnızca insanlar yapabilir. Yapay zekanın artık akıl yürütme yapıp yapamayacağı ise teknik imkanlarla birlikte çok yakın bir zamanda sonuçlanabileceği bir durumdadır.

Aynı zamanda bir bilim dalı olarak da ele alınan yapay zeka Britannica Ansiklopedisi’ne göre “Bilgisayar Bilimleri alanına ait bir alt dal” olarak bilim arenasında yer edinmektedir.^1 Stanford Encyclopedia of Philosophy ise yapay zekanın matematikten istatistiğe dilbilimden nörolojiye birçok disiplinin kesiştiği bir noktada olduğundan bahseder.^2 Russell ve Norvig’in dünya çapında okutulan ders kitabında "İnsan gibi Düşünme, İnsan gibi Davranma, Akılcı Düşünme, Akılcı davranma” şekilde formülize edilerek tanımlanmaya çalışılan^3 yapay zekayı, John McCarthy “ Akıllı makineler, özellikle de akıllı bilgisayar programları yapma bilimi ve mühendisliği” olarak tanımlarken^4 , yeni nesil yapay zeka araştırmacılarının en önde gelenlerinden Andrew Ng ise “Verilerden öğrenen ve insan müdahalesine gerek kalmadan kararlar alabilen bir sistem” olarak tanımlama yapmaktadır. Ayrıca yapay zekanın bir araç olduğunu ısrarla söylerken “Yapay zeka yeni elektriktir” söylemi ile daha da önemli bir şey söyleyerek yapay zekanın hayatımızı nasıl ve ne şekilde değiştirebileceğine dair öngörüsünü sunmaktadır.^5 İngiliz matematikçi Alan Turing adıyla anılan deneyle birlikte oldukça önemli bir tanımlama ile konuyu daha anlaşılır hale getirmektedir. Turing deneyinde , "Bir makinenin, bir insanla girdiği etkileşimde herhangi bir zihin olup olmamasına bakılmaksızın, insandan ayırt edilemeyecek düzeyde zihinsel performans sergileme yeteneğini” ortaya koymaya çalışarak kapsamlı ve düşündürücü bir tanımın kapısını aralamaktadır.^6

MIT Review’de yayınlanan ve Türkçeleştirdiğim şu görsel bir şeyi yapay zeka olarak tanımlamaya çalışırken de yardımcı olabilir. Güncel olarak kullanılan bir yapay zeka aracının rahatlıkla yapabileceği bu görsel aslında ilerleyen konularda da karşılaşacağınız Karar Ağaçları (Decision Tree) denilebilecek makine öğrenmesi modeline uyabilecek bir yapıda tasarlanmış.^7

Şekil 1. Görsel orjinali: https://www.technologyreview.com/2018/11/10/139137/is-this-ai-we-drew-you-a-flowchart-to-work-it-out/

Farklı yüzlerce kaynak ve içerikten birbirine benzer cümleler bulunabilir elbette ancak bütüncül (holistic) ve okuyucunun zihnini doyuracak bir tanımı yapmaya çalıştığımızda Yapay Zekaya dair şunları belirtebiliriz:

Yapay Zeka , en kısa haliyle insan aklına benzer bir şekilde çalışan sistemler olarak tanımlanabilir. Daha geniş anlamda insana ait bir özellik olan öğrenme ve öğrendiğine dair sonuçlar ortaya koyma özelliğini gösterebilen, bir veri üzerinden desenler tanımlayarak tahminler geliştirmek , bu tahminler sonucunda harekete geçmek ya da içerik oluşturmak görevlerini yerine getiren bir teknolojidir. Bilgisayar bilimlerine ait bir alt bilim dalı olarak da bilimsel literatürde yerini alır. İlişkili olduğu en öncü disiplinler ise Matematik, İstatistik, Dilbilim, Nöroloji olarak belirtilebilir. Donanım anlamında yapay zeka çalıştıracak bir sistem için ise elbette Bilgisayar ve Elektronik mühendisliğinin tüm katmanları birlikte ele alınmak durumundadır.

2. Yapay Zeka Türleri

Tübingen Üniversitesi’nin hazırlamış olduğu bir çalışmada yapay zeka güçlü ve zayıf olarak iki kategoride ele alınırken^8 , birçok kaynakta yapay zeka üç kategori ile anılır.

1. Dar Yapay Zeka (Artificial Narrow Intelligence -ANI)
2. Genel Yapay Zeka (Artificial General Intelligence - AGI)
3. Süper Yapay Zeka (Artificial Super Intelligence - ASI)

Şekil 2. Anonim Görsel

2.1 Dar Yapay Zeka

Dar ya da zayıf yapay zeka olarak da adlandırılan bu kategorideki uygulamalar sadece belirli bir alana göre hazırlanmış ve o alanda çalışabilen sistemler için kullanılır. Bu kapsamdaki bir uygulama başka bir amaçla kullanılamaz. Bu kategorideki en sık kullanılan örnek Siri ve Alexa olarak göze çarpar. Yine tıp alanında belirli bir hastalığın teşhisi ya da medikal görüntü analizi gibi , belirli bir hastalığa ait teşhis çalışmaları da bu kapsamda değerlendirilir. Bir görüntüden nesne bulmayı sağlayan yapay zeka sistemleri de ANI kapsamında değerlendirilir. Bu alandaki çalışmalar başarılı oldukça daha ileri yapay zeka uygulamalarına kapı aralanacaktır.

2.2 Genel Yapay Zeka

Tanımlama yaparken sürekli kullandığımız “insan gibi” tabirine yaklaşan ve adeta Alan Turing’in tezini ispatlayabilen sistemler Genel Yapay Zeka (AGI) kategorisinde ele alınır. Çevresini insan gibi algılayabilen (görme, duyma, problem çözme, olaylar arasında ilişki kurma, öğrenme vb) ortalama bir insan zekasına sahip yapay zeka sistemleri bu kategoride değerlendirilebilir. Son birkaç yıl içerisinde ortaya çıkan ve doğal dil işleme ile üretken yapay zeka olarak adlandırılan çalışmaların çoğu farklı alanlarda insana benzeyen sonuçlar üretmeyi başarmıştır. Belirli uygulamalar da bu daha da ileri noktalara gitmeye başlamıştır.

2.3 Süper Yapay Zeka

En üst seviye olarak belirtilen , bu kategorideki yapay zeka sistemleri ise insan algısının ve zekasının da ötesine geçebilen bir seviye olarak tanımlanmaktadır. Böyle bir sistem süper olarak nitelendirilmekte, herhangi bir insandan daha gelişmiş bir düşünme yeteneğine sahip olabileceği varsayılmaktadır. Bu aşamda insan zekasını çözen bir yapay zekanın , insan seviyesinin üstüne çıkabileceği varsayımı öne çıkmaktadır. Yapay zeka hakkında konuşulurken “robotların dünyayı ele geçirebileceği” şeklinde söylenen ve endişe uyandıran düşünceler aslında bu kategorideki yapay zeka sistemlerini kastetmektedir. Ancak bu alanla ilgili henüz somut bir uygulama ya da gelişme yapılmamıştır. Genel Yapay Zeka’ya ait uygulamalar , Büyük dil modelleri , metin, görüntü, ses ve video gibi birden fazla veri türünün birlikte işlenebilmesi, derin öğrenme ve nörolojik hesaplama yöntemlerinin gelişmesi , son olarak insan müdahalesi olmadan üretilen kodlama beceriler Süper Yapay Zeka’ya giden yolu kolaylaştırmaya devam etmektedir. 9,10

3. Yapay Zeka Temel Uygulama Alanları

Birçok farklı alanda uygulama alanı bulabilen Yapay Zeka için temel uygulama alanları birkaç başlık altında belirlenebilir.

1. Veri kalıplarından tahminleme Basit emlak satış tahminlerinden, sağlık alanında hasta verilerinden teşhis gibi farklı alanlarda öne çıkan uygulamalar yer almaktadır. Kredi kartı dolandırıcılığı ve finansal risk analizleri de gerçekleştirilebilmektedir.
2. Bilgisayarlı Görme (Computer Vision) Makinelerin kamera veya farklı sistemlerden elde ettiği görüntüler üzerinde yapılan görüntü işleme teknikleri (image processing) yardımıyla anlamlı sonuçlar ortaya çıkarmaya çalışılan önemli bir uygulama alanıdır. Yüz tanıma, çevrenin algılanması ya da tıp alanında tüm görüntüleme modalitelerinden (Röntgen, MR, CT) elde edilen imajlar aracılığıyla hastalık teşhisinin gerçekleştirilmesi en öne çıkan uygulamalar olarak adlandırılabilir.
3. Doğal Dil İşleme (Natural Language Processing) İnsan başta olmak üzere her türlü doğal sesin algılanması ve tanınması üzerine kurulu çalışma alanıdır. Sohbet botları (ChatGPT), çeviri uygulamaları bu alanda güncel olarak kullandığımız sistemlerdir.
4. Robotik Sistemler (Robotics) Birçok farklı disiplin üzerine inşa edilen bu alanda sensörler aracılığıyla etrafını algılayarak öğrenme ve karar verme süreçleri gerçekleştirebilen robot sistemler oluşturulabilir. Özellikle endüstride ve savunma sanayide bu alan daha fazla uygulama alanı bulmaktadır.
5. Kullanıcı deneyimleri Analizleri (UX Analysis) İnternet ya da farklı uygulama platformlarındaki veriler üzerinden kişisel deneyimleri analiz ederek kişiye özel öneriler sunan uygulamalardır. Hedefli reklam, tv veya video platformlarındaki öneriler ve bunlara bağlı olarak dinamik fiyatlandırmalar örnek olarak gösterilebilir. 10,11

Tüm bu bilgiler ışığında Sağlıkta Yapay Zeka başlıklı bu kitabın kapsamı dahilinde bir tanımlama ve özetleme yapmaya çalışırsak "Sağlıkta Yapay Zeka; karmaşık tıbbi verileri (genetik, klinik, görüntüleme) algılayan ve klinik başarı şansını veya hasta yaşam kalitesini en üst düzeye çıkaracak rasyonel kararlar/eylemler üreten sistemlerin tasarımıdır." şeklinde söylenebilir. Kitabın ilerleyen bölümlerinde bu temel bağlam üzerinden sağlık alanındaki farklı uygulamalar da aktarılacaktır.

Kaynakça

1. Britannica Encyclopedia. Artificial Intelligence: 2006 [2026 Şubat ayında atıflandırılmıştır]. https://www.britannica.com/technology/artificial-intelligence
2. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Artificial Intelligence: 2018 [2026 Şubat ayında atıflandırılmıştır]. Kaynaklar : https://plato.stanford.edu/entries/artificial-intelligence/
3. Russell SJ, Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach 3rd ed: New Jersey: Pearson Education; 2010.
4. McCarthy J. What is Artificial Intelligence QA document: 2007 [2026 Şubat ayında atıflandırılmıştır]. Kaynaklar: http://jmc.stanford.edu/articles/whatisai/whatisai.pdf
5. Ng Andrew. Deep Learning AI course , AI for everyone: 2020 [2026 Şubat ayında atıflandırılmıştır]. Kaynaklar : https://www.coursera.org/learn/ai-for-everyone
6. Wikipedia. Artificial Intelligence: 2026[2026 Şubat ayında atıflandırılmıştır]. Kaynaklar : https://en.wikipedia.org/wiki/Artificial_intelligence
7. Hao K. MIT Review, What is AI?:2018[2026 Şubat ayında atıflandırılmıştır. Kaynaklar : https://www.technologyreview.com/2018/11/10/139137/is-this-ai-we-drew-you-a-flowchart- to-work-it-out
8. Tubingen AI center. KI-KURS:2021[2026 Şubat ayında atıflandırılmıştır]. https://ki-kurs.org/app/milestones/definition
9. IBM Data and AI Team. Understanding the different types of artificial intelligence: 2024 [2026 Şubat ayında atıflandırılmıştır]. Kaynaklar : https://www.ibm.com/think/topics/artificial-intelligence-types
10. Özdemir Ş, Kılınç D. Geleceğin Meslekleri Dijital Dönüşüm , Veri Bilimi, Yapay Zeka. 4. baskı: İstanbul: Abaküs; 2019
11. Google Deep Mind, Raspberry Pi Foundation. Experience AI öğretmen ve öğrenciler için yapay zeka eğitim programı;2025 Ocak[2026 Şubat ayında atıflandırılmıştır]. Kaynaklar https://experience-ai.org/tr/units/foundations-of-ai